Porady logopedy

Na skróty

Profilaktyka logopedyczna w przedszkolu

Komunikacja to źródło poznawania samego siebie, własnych możliwości, innych ludzi, otoczenia i świata. Porozumiewanie się pozwala na zaspokojenie podstawowej potrzeby psychicznej człowieka – kontaktu z drugim człowiekiem, wspólnego przeżywania, działania, tworzenia, bycia. Dla każdego człowieka, także dla przedszkolaków, komunikacja jest istotnym elementem funkcjonowania w relacjach z rodziną, rówieśnikami, nauczycielami i innymi ludźmi.

Mowa nie jest umiejętnością wrodzoną. Człowiek musi się jej nauczyć, małe dziecko od urodzenia oraz w okresie przedszkolnym i szkolnym uczy się mówić przez naśladownictwo. W sposób naturalny uczy się tego, co mówią do niego rodzice, inne ważne dla niego osoby. Dlatego tak istotnego znaczenia nabiera poprawny, zgodny z obowiązującymi normami języka sposób mówienia rodziców, bliskich i nauczycieli. Niedopuszczalne jest spieszczanie poprzez zmiękczanie głosek, mówienie tzw. językiem dziecięcym. Dziecko nie ma możliwości korzystania z prawidłowych wzorców wymowy.

Nieprawidłowości w rozwoju mowy

Zaburzenia mowy czy opóźnienie rozwoju mowy wpływają na trwający proces rozwojowy. Dziecko z tego rodzaju trudnościami może mieć także problemy w innych dziedzinach, np. w sferze poznawczej, społeczno-emocjonalnej oraz ruchowej. Aktualnie coraz więcej przedszkolaków przejawia tego typu trudności. Znaczna część dzieci w wieku przedszkolnym nieprawidłowo realizuje wiele głosek. Ponadto coraz częściej w przedszkolu pojawiają się dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, które nie komunikują się werbalnie lub komunikują się w ograniczonym zakresie.
Na dalszym etapie edukacyjnym, w karierze szkolnej, dzieci z wadami wymowy popełniają te same błędy w czytaniu i w pisaniu, które wykazują w mowie spontanicznej. Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy przejawiają trudności w relacjach z rówieśnikami, innymi osobami z otoczenia.
Zaburzenia mowy, trudności w komunikacji mogą być źródłem stresu, mogą doprowadzić do logofobii, czyli lęku przed mówieniem, a nawet do wycofywania się z kontaktów z innymi osobami.

Współcześnie wśród przedszkolaków coraz częściej pojawiają się dzieci z różnorodnymi zaburzeniami mowy:

osoby z trudnościami w prawidłowej artykulacji głosek (liczna grupa):
wykazują zaburzenia w realizacji określonych głosek czy grup głosek, np.:

sygmatyzm – nieprawidłowa realizacja głosek:

–   przedniojęzykowo-zębowych [s, z, c, dz],
–   przedniojęzykowo-dziąsłowych [sz, ż, cz, dż],
–   środkowojęzykowych [ś, ź, ć, dź],

rotacyzm – nieprawidłowa realizacja głoski [r],
lambdacyzm – nieprawidłowa realizacja głoski [l],
kappacyzm – nieprawidłowa realizacja głoski [k],
gammacyzm – nieprawidłowa realizacja głoski [g],
bettacyzm – nieprawidłowa realizacja głosek [p], ]b],

nieprawidłowo realizują wiele głosek (dyslalia wieloraka),
realizują głoski bezdźwięcznie (deformacja, paralalia lub mogilalia),
mówią przez nos (nosowanie, rynolalia),
dzieci z niepłynnością mowy, jąkaniem,
dzieci z giełkotem,
dzieci z mutyzmem,
dzieci z opóźnionym rozwojem mowy (ORM),
dzieci z afazją,
dzieci z dyzartrią,
dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwojowymi.

Profilaktyka logopedyczna od samego początku

W ramach profilaktyki logopedycznej już od narodzin dziecka i przez następne lata należy dbać o stymulowanie jego rozwoju w całościowym zakresie, w tym także w sferze mowy. Rodzice w domu, opiekunowie w żłobku, nauczyciele w przedszkolu powinni obserwować maluchy. Gdy pojawiają się nieprawidłowości, warto skonsultować się z logopedą.

Do logopedy należy się zgłosić, gdy:

dziecko ma trudności z prawidłowym oddychaniem,
dziecko nie potrafi ssać,
maluch często ma otwartą buzię,
cztero-, pięcio- czy sześciomiesięczne dziecko nie identyfikuje źródła dźwięku,
maluch w wieku 4–6 miesięcy nie gaworzy,
siedmiomiesięczne dziecko nie porozumiewa się za pomocą gestów, mimiki,
siedmio- lub ośmiomiesięczne dziecko nie próbuje gryźć i żuć pokarmów,
roczne dziecko nie podejmuje prób picia z kubeczka,
roczne dziecko nie wymawia prostych słów np.: „mama”, „baba”, „tata”,
dwulatek nie rozumie poleceń, mówi mało, niewyraźnie, nie wypowiada prostych zdań,
trzylatek nie wykonuje złożonych poleceń, nie umie wskazać części ciała, nie nazywa przedmiotów z otoczenia,
czterolatek nie potrafi wysłuchać prostego wierszyka, bajki, nie zadaje pytań,
pięciolatek mówi niewyraźnie, nie potrafi opowiedzieć, o czym był wierszyk, bajka, opowiadanie, nieprawidłowo wypowiada głoski języka polskiego,
dziecko błędnie realizuje głoski,
dziecko ma wadę zgryzu,
dziecka ma niedosłuch,
dziecko wykazuje opóźnienia w zakresie rozwoju psychoruchowego.

Zadania z zakresu profilaktyki realizowane w znanym dziecku środowisku, w którym czuje się ono bezpiecznie – dom rodzinny, przedszkole – mogą w istotny sposób zapobiegać zaburzeniom związanym z rozwojem mowy. Ponadto wspomagają proces terapii logopedycznej.
Logopeda w ramach działań z zakresu profilaktyki logopedycznej już w grupie trzylatków może zauważyć nieprawidłowe formy artykulacji spowodowane dysfunkcją języka – dyslalię (gdy język podczas artykulacji znajduje się w niewłaściwym miejscu):

dyslalię międzyzębową,
dyslalię boczną,
dyslalię gardłową,
dyslalię wargową.

Logopeda pracujący w przedszkolu może także zaobserwować, w jaki sposób dziecko połyka jedzenie. Jeśli przetrwa niemowlęcy sposób połykania (z językiem wsuniętym między wały dziąsłowe, przy rozwartych szczękach), może to prowadzić do przesunięcia miejsc artykulacji, czyli niewłaściwego ułożenia języka, a to z kolei może być przyczyną nieprawidłowej wymowy głosek.

W trakcie spotkań z dziećmi logopeda ma możliwość:

obserwacji pracy narządów artykulacyjnych,
oceny sposobu oddychania – co ma niezwykle istotne znaczenie dla realizacji artykulacyjno-fonacyjnych i prawidłowego rozwoju mowy – jeśli dziecko oddycha przez usta, rozwój mowy nie przebiega prawidłowo,
obserwacji umiejętności nawiązywania relacji z rówieśnikami,
oceny dominującego sposobu komunikacji – w sytuacjach komunikacyjnych podczas pracy indywidualnej oraz w trakcie zabaw w grupie logopeda jest w stanie dostrzec dzieci mające problem z płynnością mowy, z nadawaniem komunikatów czy też z umiejętnością ich odbierania,
zauważenia dzieci mających problem ze słuchem,
dostrzeżenia dzieci niedążących do werbalnego porozumiewania się z rówieśnikami,
zauważenia dzieci wycofujących się z aktywności, realizacji stawianych zadań, wspólnych zabaw.

W sytuacji, gdy sześcioletnie czy starsze dziecko rozpocznie terapię logopedyczną, usunięcie utrwalonej przez lata błędnej realizacji głosek czy innej wady wymowy lub uzyskanie postępów w zakresie opóźnień czy trudności związanych z zburzonym rozwojem mowy będzie się wiązać z dużym wysiłkiem dziecka, rodziców, nauczycieli i logopedy, nie zawsze przyniesie spodziewane efekty.

Właściwym, koniecznym rozwiązaniem powinno być objęcie terapią oraz profilaktyką logopedyczną już najmłodszych dzieci.